Recensies

Het verboden boek. Longlist Libris Geschiedenis Prijs 2017.

b_800_600_0_00_images_artikelfotos_september2017_image_1455.jpg

Het verboden boek. Mein Kampf en de aantrekkingskracht van het nazisme. Mein Kampf: velen hebben er een mening over, vrijwel niemand heeft het gelezen. Sinds het boek in januari 2016 opnieuw in Duitsland verscheen, nadat het zeventig jaar verboden was geweest, is het debat over Mein Kampf weer in volle gang, ook in de Lage Landen.

Is het een goed idee om het opnieuw uit te geven, of is het gevaarlijk om Hitlers denkbeelden te verspreiden? En is Mein Kampf überhaupt de moeite van het lezen waard of is het niets meer dan het haatdragend geraaskal van een psychopaat?

Door onverwachte gebeurtenissen raakte schrijver en historicus Ewoud Kieft verstrikt in wat ooit de bijbel van het nationaalsocialisme was. Hij besloot Mein Kampf minutieus door te spitten, telkens met de vraag in het achterhoofd: waarom hebben miljoenen Europeanen zich hierdoor aangetrokken gevoeld?

De sleutel bleek te liggen in de rechtszaak die in 1924 tegen Hitler werd gehouden en die zijn doorbraak als politicus betekende. In zijn beeldende vertelstijl mengt Kieft scènes uit het spectaculaire Hitler-proces met beschouwingen over de aantrekkingskracht van de ideeën in Mein Kampf – tot op de dag van vandaag –, waarbij hij de confrontatie niet uit de weg gaat.

De Libris Geschiedenis Prijs is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, Libris, Nederlands Openluchtmuseum, NTR/VPRO, Rijksmuseum Amsterdam en de Volkskrant en bestaat uit een geldbedrag van 20.000 euro. Uit een lijst van meer dan driehonderd historische boeken nomineerde de jury eerder al tien titels voor de longlist. Zaterdag volgde dus de shortlist. Vijf boeken bleven over.

Atlas Contact, 288 pg, ISBN 9789045030920, € 24,95.

(mas)

0
0
0
s2smodern

Een boek over 'Liberaal christendom'. Een contradicitie?

liberaal-christendom-benjamins-offringa-slob.jpg

De Britse godsdienstsociologe Linda Woodhead pleit voor het serieus nemen van ‘gewone gelovigen’. Doordat journalisten vooral interesse hebben voor de extreme vormen van religie, ontstaat het beeld dat échte religieuzen fundamentalistisch zijn. “Waarom respecteren we de grote groep van gematigde moslims, gemiddelde christenen en nieuwe spirituele gelovigen niet? Liberale, vrijzinnige religie is even echt en krachtig in het vormen van levens als de extremistische variant” volgens Woodhead.

In het licht van haar verzuchting kun je de publicatie van Liberaal christendom begroeten. In deze bundel schetst een groep predikanten en theologen de contouren van een liberale omgang met God, godsdienst en geloof. “In ons theologiseren zoeken we niet naar een objectieve, historische of metafysische waarheid die voor alle eeuwen geldig is” schrijven zij in wat een soort beginselverklaring is maar – typerend genoeg – ‘vertrekpunt’ heet en dat merkwaardigerwijs aan het eind van het boek is opgenomen.

Het boek begint met een plaatsbepaling, waarin Rick Benjamins, één van de redacteuren, de ontwikkelingen schetst om de positie van de liberale theologie in het huidige theologische landschap te markeren. Liberale theologie is een label waarmee men aansluit bij het internationale (Angelsaksische) taalgebruik. Bij ons heet(te) dat vrijzinnigheid. Aandacht voor de ontwikkelingen in de wetenschap, ruimte voor de hermeneutische benadering waarin Bijbel en traditie vrij en onafhankelijk worden uitgelegd, en het belang van de persoonlijke ervaring, zijn kenmerkende karakteristieken. Inmiddels leven we, legt Benjamins uit, in een post-christelijke, post-seculiere en post-theïstische tijd, die om een nieuwe verwoording van het christelijk-liberale perspectief vraagt.

In de verschillende hoofdstukken van dit boek wordt dat  geprobeerd. Een loffelijk streven. Het is belangrijk dat de grote meerderheid van gewone gelovigen en gematigde religieuzen een theologische stem krijgt. Om te laten zien dat er meer is tussen orthodoxie en secularisme en dat het alleszins redelijk is om de christelijke traditie op eigentijdse wijze voort te zetten.

De schrijvers komen uit de kring van de predikantenclub ‘Op Goed Gerucht’ die nu een alliantie is aangegaan met de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten. Er is zelfs een nieuwe club uit voortgekomen – Relivant – die tekent voor het eerder genoemde ‘vertrekpunt’. Een beetje gezochte woordspeling, maar voor de initiatiefnemers is het te hopen dat het een sterk merk wordt.

Of de bundel daarbij helpt? Er staat genoeg in dat inspireert, maar ook veel brave theologie. Predikanten zijn vaak lieve mensen. Het wordt zelden echt scherp of wild of werkelijk grensverleggend. Bovendien domineert het dogmatische perspectief. Niet in de zin van dwingende doctrine, maar omdat veel artikelen gaan over de geloofsleer en weinig over de geloofspraktijk. De uitgever heeft vragen klaar staan voor gebruik van het boek in gespreksgroepen (hoe kerkelijk) en in het inleidend hoofdstuk wordt opgegeven van de gemeentetheologie, maar de thema’s die gewone kerkmensen bezig houden, zijn op een opmerkelijke manier afwezig. Laat staan of dit boek belangstelling kan wekken buiten kerkelijke kring.

Geen woord over de islam, over de uitdaging om het christelijk perspectief te hanteren in een multiculturele en multireligieuze omgeving. Geen enkele aandacht voor oecumene, noch voor missionair kerk-zijn in een geseculariseerde context, laat staan voor de nieuwe religieuzen. De klimaatcrisis komt even voorbij, maar in de krap twee pagina’s die daar aan worden gewijd is nog geen begin te bespeuren van een theologische doordenking van het begrip duurzaamheid, of een theologische visie op de economie. De vluchtelingenproblematiek wordt behandeld in een, op aandringen van de uitgever toegevoegd hoofdstuk, maar daarin wordt zo krampachtig gezocht naar een evenwichtige benadering dat we daarin de volgende voor mij verbijsterende passage kunnen lezen: “Respect is vaak ver te zoeken in het vluchtelingendebat. En dat blijft niet bij de schofferingen door populistische politici. Het begint misschien juist aan de andere kant: worden gastheren wel gerespecteerd als gasten zich opdringen? Ongevraagd dienen stromen mensen zich aan en eisen massaal rechten op waarvan onduidelijk is waaraan die zijn ontleend” (p. 221). De conclusie “als er wederzijdse erkenning kan komen voor de verschillende posities, is er hoop op een oplossing zonder verliezers” (223) is bij een dergelijke aanpak dan even vlak en nietszeggend als voorspelbaar.

Liberaal krijgt hier de ongewenste politieke bijklank van een burgerlijke theologie die graag de eigen vrijheid koestert maar waarin bijbelse noties als bevrijding, vrede en rechtvaardigheid van hun radicaliteit zijn ontdaan.

Misschien is het beste compliment voor een boek wel, dat het tegenspraak oproept en uitdaagt om door te denken. Het spoor dat deze theologen uitzetten verdient het om een sterker profiel te krijgen, zodat het echt relevant kan worden. Theologie die gewone, gematigde (redelijke?) gelovigen inspireert en prikkelt om je door het dwarse verhaal van het redelijk-onredelijke Evangelie te laten uitdagen.

Liberaal christendom - Ervaren, doen, denken.
Rick Benjamins, Jan Offringa en Wouter Slob
 
isbn: 978-94-92183-21-7
240 pagina's
Uitgave: gebonden met stofomslag
€ 21,95 

 

0
0
0
s2smodern

Van cohousing tot volkstuin.

boek.png

‘Van cohousing tot volkstuin’ is een leesbaar en leerrijk boek omdat Gerard Hautekeur erin slaagt op een zeer bevattelijke en indringende manier boeiende lokale voorbeelden van hoe-het-ook-anders-kan te presenteren. Het boek kan, zoals inleider Tine de Moor schrijft, zeker "burgers inspireren tot meer fusion kitchen in de eigen buurt, met het eigenbelang en dat van de medemens voor ogen".

Een volkstuin in Zellik, een complementaire munt in Gent, de prefinanciering van energiezuinige toestellen in Antwerpen, en de coöperatieve sociale kruidenier voor Vlaams-Brabant. Op het eerste gezicht zijn het vier totaal verschillende projecten. Maar schijn bedriegt. Het zijn vier initiatieven waar burgers en middenveldorganisaties het heft in eigen handen nemen. Sinds de economische crisis zit de sociale en coöperatieve economie in de lift. Maar hebben ook maatschappelijk kwetsbare groepen daar baat bij?

Gerard Hautekeur die werkt sedert 1997 voor Samenlevingsopbouw Vlaanderen werkt en hoofdredacteur van de tijdschriften SamenlevingsopbouwSociaal en TerZake is, maakte zijn ronde van Vlaanderen. Langs stadslandbouwprojecten, sociaal distributieplatform gezonde voeding, sociale kruideniers, cohousingprojecten, initiatieven van buurteconomie, ruil- of deeleconomie. Langs hoofdrolspelers, bevoorrechte getuigen en experts. Dit boek inspireert actoren die willen investeren in alternatieve economische modellen en daarbij uitgaan van het perspectief en de kracht van maatschappelijk kwetsbare groepen.

De ondertitel ‘De opmars van een andere economie’ geeft zeer duidelijk aan wat de insteek van dit boek is. "Ik vind dat we ons als middenveldorganisaties juist sterker moeten focussen op alternatieve economische modellen en daarbij uitgaan van het perspectief en de kansen voor maatschappelijk kwetsbare groepen", schrijft de auteur in zijn inleiding ‘Stop het doemdenken, er zijn alternatieven’. Hij verwijst daarin met instemming naar de Duitse socioloog en sociaalpsycholoog Harald Welzer die in zijn boek De wereld heroveren het belang van concrete acties onderstreept.

Je brengt mensen inderdaad niet in beweging door erop te wijzen wat ze allemaal te verliezen hebben, wel door te focussen op wat ze als lokale gemeenschap erbij winnen door hun leven anders te organiseren op het vlak van voedsel, energie, wonen, afval en transport. Dergelijke acties scheppen vertrouwen en verbondenheid.

Het uitgangspunt (en de bestaansreden) van samenlevingsopbouw zijn de noden van maatschappelijk kwetsbare groepen en dat zijn dan ook de projecten die in dit boek grondig aan bod komen. In vijf onderbouwde hoofdstukken respectievelijk over stadslandbouw (‘Van volkstuin naar buurteconomie’) ‘Gezonde en duurzame voeding’, ‘Wonen op maat’ met veel aandacht voor cohousing, ‘Energie voor iedereen’ en arbeid (‘Weerwerk. Een job op maat’) beschrijft de auteur waar en hoe Samenlevingsopbouw in Vlaanderen werkt aan het introduceren van alternatieve economische modellen.

Ondanks de vragen die het oproept, blijft voor mij Van cohousing tot volkstuin een belangrijk boek omdat Gerard Hautekeur erin geslaagd is op een zeer bevattelijke en indringende manier boeiende lokale voorbeelden van hoe-het- ook-anders-kan te presenteren. Het boek kan, zoals inleider Tine de Moor schrijft, zeker ‘burgers inspireren tot meer fusion kitchen in de eigen buurt, met het eigenbelang en dat van de medemens voor ogen’.

Gerard Hautekeur, Van cohousing tot volkstuin, de opmars van een andere economie, EPO, Berchem/ Samenlevingsopbouw Vlaanderen, 2017, ISBN9789462670945, prijs: 22,50 euro

0
0
0
s2smodern

Oranje tegen de Zonnekoning. Longlist Libris Geschiedenis Prijs 2017.

b_800_600_0_00_images_artikelfotos_september2017_image_543.jpg

Oranje tegen de Zonnekoning. De strijd tussen Willem III en Lodewijk XIV om Europa. Luc Panhuysen beschrijft het ontstaan en de ontwikkeling van hun relatie

Lodewijk van Frankrijk, bijgenaamd de 'Zonnekoning', droomde ervan de machtigste vorst van zijn tijd te worden. Maar hij stuitte op een taaie prins, de jonge Willem III van Oranje. Lodewijk was een aantrekkelijke verschijning. Willem had een bochel en was berucht om zijn nukkigheid. Lodewijk heerste over het machtigste rijk van Europa, Willem was stadhouder van een landje dat tienmaal zo klein was. In de loop van hun leven ontwikkelde zich tussen deze twee contrasterende persoonlijkheden een intense rivaliteit die het hele continent meesleurde en de tweede helft van de zeventiende eeuw diepgaand heeft beïnvloed.

In Oranje tegen de Zonnekoning beschrijft Luc Panhuysen het ontstaan en de ontwikkeling van hun relatie. Daarbij komen ook de belangrijkste mannen en vrouwen in hun omgeving aan bod. Door de combinatie van 'grote geschiedschrijving' en levensverhalen ontstaat een kleurrijk palet. Panhuysen laat zien hoe tijdloze drijfveren als angst en ijdelheid, en waarden als vrijheid en tolerantie, niet alleen de betrokken personen, maar ook maatschappijen hebben veranderd.

De Libris Geschiedenis Prijs is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, Libris, Nederlands Openluchtmuseum, NTR/VPRO, Rijksmuseum Amsterdam en de Volkskrant en bestaat uit een geldbedrag van 20.000 euro. Uit een lijst van meer dan driehonderd historische boeken nomineerde de jury eerder al tien titels voor de longlist. Zaterdag volgde dus de shortlist. Vijf boeken bleven over.

Atlas Contact, 592 pg, 9789045023298, € 34,99.

(mas)

 

0
0
0
s2smodern

Oorsprong en teloorgang van de vroegste kerk.

Het-verguisde-Christendom.jpeg

In het boek Het verguisde christendom (Walburg Pers) behandelt cultuurhistoricus en docent Jacob Slavenburg de geschiedenis van de vroege christelijke kerk tussen de kruisdood van Christus (ca. 30 na Chr.) en de Val van Jeruzalem (70 na Chr.). 

Jacob Slavenburg legt in zijn vlot geschreven boek allerlei soorten bronnen naast elkaar, zoals verslagen van Romeinse historici als Suetonius en Tacitus, de Joods-Romeinse historicus Flavius Josephus, Didache, de Bijbel (Nieuwe Testament) en de brieven van Clemens van Rome en Jacobus van Jeruzalem. De auteur heeft de het bronnenmateriaal grondig gelezen en geanalyseerd.

Slavenburg: “Ik wilde al deze bronnen zo onbevooroordeeld mogelijk op me laten inwerken. Daarbij was telkens de vraag: wat staat er eigenlijk? En niet: wat lezen anderen? Deze manier van lezen bleek een groot voordeel in te houden. Er ontrolden zich inzichten en doorkijkjes die ik nooit meer voor mogelijk had gehouden.” 

Het verguisde christendom is opgebouwd uit vijf hoofdstukken. Slavenburg neemt de lezer mee op reis langs de primaire bronnen om na vijf hoofdstukken af te sluiten met een slotbeschouwing waarin hij de belangrijkste bevindingen op een rijtje zet. Een belangrijke constatering is bijvoorbeeld dat de eerste gemeenten, met Jeruzalem als centrum, bestonden uit voornamelijk Joden die cultuurverschillen moesten overwinnen.

Jacob Slavenburg gaat onder andere in op de (vermeende) vlucht van de eerste christenen naar Pella in 70 na Chr. (na de verwoesting van Jeruzalem), de daaropvolgende ‘Nazoreense ketterij’, de Ebionieten (‘de armen’, een bijnaam van de eerste christenen), het paulinische christendom en het leven en de zendingsreizen van Paulus. Eén hoofdstuk is gewijd aan het leven van Jezus (vanuit historisch oogpunt), gevolgd door een afsluitend hoofdstuk over hoe het christendom de geestelijke erfenis van Jezus beheerde. In dit laatst hoofdstuk richt de auteur de aandacht op onder meer thema’s als scheuringen en conflicten, de organisatie van de vroegste christelijke gemeenten, de liturgie, de theologie, de rol van de Wet en de ethiek van de vroegste christenen.

Slavenburg trekt in zijn epiloog een aantal conclusies, zoals: “Een vastomlijnde theologie, geloofsleer, canon, hiërarchie of gezag was in het vroege christendom afwezig. Over kruis en opstanding werd verschillend gedacht en een en ander was zeker nog niet vastgelegd in wat voor leer ook. Dogma’s als die van de triniteit en de verzoening, laat staan van die der erfzonde, waren absoluut nog niet aan de orde.” 

Slavenburg trekt in zijn epiloog een aantal conclusies, zoals: “Een vastomlijnde theologie, geloofsleer, canon, hiërarchie of gezag was in het vroege christendom afwezig. Over kruis en opstanding werd verschillend gedacht en een en ander was zeker nog niet vastgelegd in wat voor leer ook. Dogma’s als die van de triniteit en de verzoening, laat staan van die der erfzonde, waren absoluut nog niet aan de orde.” 

€ 19,95, Walburg Pers.

(stAs)

 

0
0
0
s2smodern

Eeuwen des Onderscheids: standaardwerk over de Middeleeuwen.

eeuwen-des-onderscheids.jpg

Het boek Eeuwen des Onderscheids  (Uitgeverij Bert Bakker), dat voor het eerst in 2002 verscheen, is een toegankelijk overzichtswerk over de geschiedenis van de middeleeuwen in Europa. Eind 2016 verscheen een geheel herziene editie van dit werk, dat geschreven is door de Leidse historici Wim Blockmans en Peter Hoppenbrouwers. Het maakt veel duidelijk om de geschiedenis van steden als Gent en Brugge te plaatsen.

Wie aan de middeleeuwen denkt, ziet een wereld voor zich van koene ridders en horige boeren, van hoofse liefde en barbaars geweld, van saamhorigheid en tweespalt, vazallentrouw en koningsverraad, duistere kerkers en lichtende kathedralen, van koopmanskoggen en drakenschepen, van zwarte dood en onwankelbaar geloof. Het Gravensteen in Gent. Het Belfort in Brugge.
Dit tweekoppige beeld is het product van renaissance en romantiek. Het hangt aan elkaar van onuitroeibare clichés die feitelijk betrekking hebben op beperkte en door de verbeelding vertekende aspecten van deze lange en complexe periode uit de Europese geschiedenis. In het recente onderzoek worden de duizend jaar tussen 500 en 1500 vooral gezien als een tijd van ingrijpende sociale, economische en culturele transformaties, die de Oude Wereld totaal hebben veranderd.

Deze geheel herziene editie van Eeuwen des Onderscheids probeert de essentie van deze grote middeleeuwse transformatieprocessen te vangen en begrijpelijk te maken, aan de hand van kernthema’s zoals aristocratie en heerschappij, kerstening en syncretisme, het ontstaan van naties en staten, urbanisatie en de opkomst van een commerciële economie, de kruistochten, de gevolgen van de pestepidemieën, en het wereld- en mensbeeld in de middeleeuwen.

Structuur van het boek. Nuttig zijn de verzamelde aandachtspunten aan het eind van elk hoofdstuk, de vetgedrukte sleutelbegrippen die in een woordenlijst worden toegelicht, de geografisch geordende tijdlijn en de beredeneerde bibliografie en het personen- en zaakregister. Chronologisch-thematisch delen Blockmans en Hoppenbrouwers de middeleeuwen op in vieren: de vroege middeleeuwen (300-1000), de centrale middeleeuwen (100-1300), rijping en expansie (1000-1500) en de late middeleeuwen (1300-1500).

 

Pas in de twintigste eeuw werd het beeld van de middeleeuwen evenwichtiger en richtte de aandacht zich meer op de fundamentele, dynamische veranderingsprocessen die zich toen voltrokken. Een van de mer bekende ijkpunten in dit proces vormde het meesterwerk Herfsttij der middeleeuwen (1919) van de befaamde Nederlandse cultuurhistoricus Huizinga (1872-1945). Huizinga’s lezenswaardige boek besteedde aandacht aan de culturele dynamiek en eigenheid van de middeleeuwen, en riep bij de lezer eerder een gevoel van nostalgie dan negativiteit over de middeleeuwen op. Een negativiteit dat jaren als een nevel over deze boeiende periode van de mensheid hing.

Andere thema’s. De auteurs zijn compleet en slaan mijns inziens geen enkel kernthema uit de middeleeuwen over. Het christendom en de islam krijgen natuurlijk uitgebreide aandacht, maar ook politiek (het Frankische Rijk onder Clovis en Karel de Grote, feodalisme en de Honderdjarige oorlog), economie (hofstelsel, gilden, stedengroei, de Hanze en de Pest in Europa), cultuur en wetenschap (Latijnse scholen, universiteiten, de scholastiek van Thomas van Aquino, het humanisme).

De auteurs besluiten hun smaakvolle boek met een interessante beschouwing over aspecten van de moderne cultuur die rechtstreeks geworteld zijn in de middeleeuwen. Dat zijn er meer dan menigeen denkt. Met name de culturele diversiteit in Europa, maar ook die in het Midden-Oosten, gaat terug op de middeleeuwen. De Volksverhuizingen en Vikingen-invallen zorgden voor variaties in taal en cultuur die tot vandaag invloedrijk zijn. Verder drukten het rooms-katholicisme en de islam stempels op de wereld die nog steeds prominent zichtbaar zijn. En de middeleeuwse feodaliteit leidde tot staatkundige versplintering die de huidige kaart van Europa haar aanzien heeft gegeven.

Eeuwen des onderscheidsWim Blockmans en Peter Hoppenbrouwers 640 p. uitgeverij Bert Bakker. 9789035142626 € 49,95

(m.stAs)

 

 

 

 

0
0
0
s2smodern